طرح و ایده اولیه این کتاب در جریان نگارش رساله دکتری با عنوان تحلیل پویش فضایی شهرهای منطقه‌ای در گذار به کلانشهر طی سال‌های ۱۳۹۵ تا ۱۳۹۹ تهیه شد. در آنجا مسأله پژوهش رشد شتابان شهرهای بزرگ ایران بود که بی­وقفه به تغییرات ساختار درونی و دگرگونی­های فضایی در اراضی بیرون و پیرامون شهر دامن می‌زند؛ از همین­رو، هدف دست یافتن به مدلی بود که پویش فضایی شهرهای بزرگ را از نظر نیروهای رشد، فرایند رشد و مراحل گذار رشد شهری تبیین و به صورت شماتیک در مدلی عمومی ترسیم نماید.

کتاب حاضر طرح اولیه تهیه شده را به صورت مطالعات تکمیلی و تفصیلی درباره پویش شهری در نواحی کلانشهری بیان می‌کند. ساختار کتاب در ۴ فصل تدوین شده است. فصل نخست به تعاریف و مفاهیم پویش شهری و کلانشهری و تفاوت‌های بنیادین آن میان کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه اختصاص دارد. در فصل دوم دیدگاه‌های نظری ـ توجیهی پویش شهری و در فصل سوم ویژگی‌های سازمان فضای - کالبدی نواحی کلانشهری تشریح شده است. فصل چهارم به مطالعات تجربی و مورد پژوهی درباره پویش فضایی در ۱۰ ناحیه کلانشهری ایران پرداخته است. این فصل به صورت مصداقی و مقایسه‌ای سنخ شناسی الگوهای فضایی رشد در شهرهای بزرگ و نواحی کلانشهری ایران را توضیح می‌دهد.

فهرست مطالب

مقدمه مؤلفان.. 1

فصل اول: پویش شهری.. 3

مفهوم و ابعاد مفهومی پویش شهری.. 4

مفهوم کلانشهر و فرايند كلانشهري شدن/ كلانشهرگرايي.. 6

منطقه(ناحیه) كلانشهری.. 9

شهر منطقه‌ای.. 13

عوامل مؤثر و نیروهای اثرگذار در پویش شهری.. 17

عوامل و نیروهای طبیعی.. 21

عوامل و نیروهای سیاسی- مدیریتی.. 23

نیروها و سیاست‌های اقتصادی.. 25

عوامل و نیروهای اجتماعی و فرهنگی.. 28

عوامل و نیروهای کالبدی- فضایی.. 30

نقش فناوری و تحولات تکنولوژیک... 32

جهانی شدن و تحولات شهری.. 32

پویش شهرنشینی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه. 35

فصل دوم: الگوها و دیدگاه‌های  نظری پویش شهری و كلانشهري.. 39

الگوهای رشد کالبدی - فضایی شهرها 39

اشکال و گونه‌های رشد از درون، بیرون و پیرامون.. 44

پراکنده رویی شهری.. 44

توسعه درون افزا 46

ادغام يا الحاق شهري.. 49

نظریه‌های اقتصادی شکل‌گیری و تحول شهری.. 51

نظریه‌های اجتماعی شکل‌گیری و تحول شهری.. 55

دیدگاه‌های تبیین کننده  فرايند و مراحل رشد و توسعه كلانشهري.. 57

رویکردهای منطقه کلانشهری.. 67

ديدگاه انطباق گرايان.. 67

ديدگاه مداخله گرايان.. 67

نظریه‌های کلاسیک  سازمان‌یابی فضا و ظهور مناطق کلانشهری.. 68

نظریه‌های مرتبط با مکتب نوسازی.. 68

نظریه‌های شهری مرتبط با دیدگاه وابستگی و اقتصاد سیاسی.. 71

نظریه‌های شهری مرتبط با دیدگاه صورت‌بندی اجتماعی.. 75

نظریه‌های کلاسیک توسعه منطقه‌ای.. 76

نظریه مکان مرکزی.. 76

نظریه شبکه منطقه‌اي.. 78

مدل مرکز- پیرامون.. 79

پويش ساختاري-كاركردي.. 82

فصل سوم: نظام فضایی- کالبدی و نواحی کلانشهری.. 87

ساختار فضایی شهر و ویژگی‌های آن.. 87

انواع ساختار فضایی شهری از ابعاد چند مرکزی بودن و پراکندگی.. 90

روند حومه نشینی و تکامل ساختار فضایی شهری.. 91

الگوهای متفاوت تحول ساختار فضایی شهری.. 92

شهرنشینی و نواحی کلانشهری.. 93

چالش‌های اصلی شهرنشینی و رشد در مناطق کلانشهری.. 97

فرايند شكل‌گيري و تحول سازمان فـضایی کلانشهرها و مناطق كلانشهري.. 98

مدل مفهومی نظری پویش فضایی کلانشهر. 101

فصل چهارم: مطالعات تجربی... 103

کلانشهر رشت... 104

روند و مراحل پویش فضایی شهر رشت در گذار به کلانشهر. 104

نیروهای اثرگذار بر پویش فضایی(دینامیزم رشد) شهر رشت... 109

بازتاب‌های فضایی پویش شهری رشت... 112

تغییرات نظام کاربری زمین و پوشش زمین.. 113

پراکنده‌رویی شهری.. 115

عدم تعادل در سازمان فضایی شبکه و سلسله مراتب شهری.. 121

خدماتی شدن و گسترش بنیادهای اقتصاد خدماتی شهر. 121

کلانشهر تهران.. 125

شکل‌گیری و تکوین تاریخی تهران.. 126

شکل‌گیری و تکوین تهران جدید. 127

سازمان‌یابی و تکوین کلانشهر تهران.. 127

شکل‌گیری و تکوین منطقه کلانشهری تهران.. 128

کلانشهر مشهد. 130

دوره اول: از آغاز شکل‌گیری تا دوره تیموری ( از قرن ۳ ه.ق تا ۹ ه.ق) 132

دوره دوم: صفوی، افشاری و قاجار ( قرن ۱۰ تا قرن ۱۳ ه.ق) 133

دوره سوم: پهلوی اول تا به امروز 134

کلانشهر اصفهان.. 142

کلانشهر تبریز. 146

تحولات ساختار فضایی-کالبدی‌کلانشهر تبریز از اصلاحات ارضی تا سال1365. 149

تحولات ساختار فضایی-کالبدی کلانشهر تبریز از سال  1365تا 1385. 150

تحولات ساختار فضایی-کالبدی کلانشهر تبریز از سال  1385 تا کنون.. 150

کلانشهر شیراز 152

کلانشهر اهواز 156

کلانشهر کرج.. 160

کلانشهر قم.. 164

کلانشهر کرمانشاه 169

بررسی تمرکز فضایی در مناطق کلانشهری ایران.. 174

بررسی تعادل فضایی در نحوه توزیع جمعیت و اراضی ساخته شده مناطق.. 175

بررسی الگوهای فضایی مناطق کلانشهری.. 176

سنخ شناسی الگوهای فضایی رشد در مناطق کلانشهری.. 179

نتیجه گیری.. 181

منابع و مآخذ.. 189

منابع فارسی.. 189

منابع لاتین.. 199

نمایه موضوعی... 205