به گزارش روابط عمومی سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاد دانشگاهی، حجت الاسلام والمسلمین، دکتر سیدامین اله دادگر،مسئول دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علم و فرهنگ،  با تشریح ابعاد وچشم‌اندازهای جشنواره کتاب سال دانشجویی، بر ضرورت گذر از تقدیر صرف از آثار به سمت «سرمایه‌گذاری بر فرآیند تولید علم» تأکید کرد و راهکارهای ارتقای ترویج کتاب‌خوانی و کیفی‌سازی داوری‌ها را تشریح کرد.

حجت‌الاسلام دادگر با اشاره به واقعیت‌های میدانی جشنواره و تلاش برای ترسیم افق‌های تازه، مهم‌ترین چالش فراروی ترویج کتاب‌خوانی را حاشیه‌نشینی مطالعه آزاد تحت تأثیر منطق «مدرک‌گرایی» و «مصرف سریع اطلاعات» در شبکه‌های اجتماعی عنوان کرد و گفت: این پدیده‌ به کاهش عمق توجه دانشجویان انجامیده و لازم است راهکارها را فراتر از توصیه‌های سنتی بازطراحی کنیم.

وی به چالش‌های ترویج کتاب‌خوانی و راهکارهای تقویت آن اشاره کرد گفت: شاید مهم‌ترین چالش، امروز رانده‌شدن مطالعه آزاد به حاشیه توسط منطق «مدرک‌گرایی» و «مصرف سریع اطلاعات» است. دانشجو معمولا کتاب را نه برای لذت یا رشد خود ، بلکه صرفاً برای قبولی در امتحان می‌خواند و شبکه‌های اجتماعی نیز عمق توجه او را کاهش داده‌اند. سرانه مطالعه غیردرسی نزدیک به صفر گزارش شده و بسیاری از دانشجویان حتی زمانی برای منابع نزدیک به رشته خود ندارند.

عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان با بیان اینکه راهکارها باید فراتر از «توصیه به کتاب خواندن» باشند، افزود: ادغام مطالعه آزاد در برنامه درسی، اختصاص واحدهای اختیاری یا تکالیف مبتنی بر نقد کتاب غیردرسی، مطالعه را از حاشیه به متن برنامه آموزشی می‌آورد. باشگاه‌های کتابخوانی دانشجویی با رویکرد «هم‌خوانی مسئله‌محور»، به‌جای خواندن پراکنده، گروه‌هایی حول مسائل واقعی (از فقر انرژی تا بحران هویت) شکل بگیرند و خروجی آنها به تولید محتوا (پادکست، یادداشت تحلیلی) بیانجامد. آموزش «خواندن عمیق دیجیتال»: سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی باید بخشی از مهارت‌های رسمی دانشگاه شود تا دانشجو میان «اسکرول» و «مطالعه» تمایز بگذارد.

ضرورت گذر از «تقدیر از اثر» به «سرمایه‌گذاری بر فرآیند»

عضو هیئت علمی، استادیار دانشکده علوم انسانی دانشگاه فرهنگیان تهران، با تأکید بر اینکه جشنواره کتاب سال دانشجویی فراتر از یک رویداد مناسبتی سالانه، نقش «نقطه گره‌گاه زیست‌بوم نشر دانشجویی» و کشف استعدادهای پنهان در نظام آموزشی را بر عهده دارد، تصریح کرد: برای بالندگی بیشتر این جریان، گذار از رویکرد تقدیر از آثار نهایی به سمت حمایت از فرآیندهای پژوهشی و تألیفی ضروری است. این مدرس دانشگاه در همین راستا پیشنهاد کرد: اقداماتی نظیر راه‌اندازی کارگاه‌های پیش از داوری، ایجاد مسیر نظام‌مند تبدیل پایان‌نامه‌های کاربردی به کتاب، و فعال‌سازی بخش نقد دانشجویی، همچنین توسعه باشگاه‌های کتاب‌خوانی با رویکرد هم‌خوانی مسئله‌محور و آموزش مهارت خواندن عمیق دیجیتال به عنوان راهبردهای مکمل باید در دستور کار قرار گیرد.

ارتقای کیفیت داوری و توسعه مشارکت سراسری

حجت‌الاسلام دادگر همچنین برای فراگیری ملی این رویداد که اخیراً از مرز دریافت 1000اثر عبور کرده است، تشکیل «شبکه سفیران استانی» و اتصال پایگاه داده نشر دانشگاهی به دبیرخانه را به عنوان راهکارهایی برای شناسایی فعالان و آثار ارزشمند سراسر کشور ضروری دانست و در ادامه تبیین ابعاد و چشم‌اندازهای جشنواره کتاب سال دانشجویی، بر ضرورت تداوم حمایت‌ها از برگزیدگان، هم‌آفرینی نهادی، و هماهنگی با تحولات دیجیتال و هوش مصنوعی تأکید کرد و افزود: جشنواره کتاب سال دانشجویی، در دوره‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته و آمار ارسال آثار از مرز 1000 اثر گذشته است، اما این مشارکت هنوز به «حضور متوازن در همه استان‌ها و رشته‌ها» نرسیده است. نیاز است در هر دانشگاه، یک استاد یا دانشجوی منتخب به‌عنوان «سفیر جشنواره» آثار بالقوه را شناسایی و دانشجویان را برای ارسال راهنمایی کند.

شناسایی فعال آثار از طریق تفاهم با معاونت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها مهم است زیرا بسیاری از کتاب‌های دانشجویی در سامانه‌های دانشگاهی ثبت می‌شوند اما به جشنواره نمی‌رسند. اتصال پایگاه داده نشر دانشگاهی به دبیرخانه، شناسایی را نظام‌مند می‌کند. تشویق ناشران به ارسال آثاری که خودشان منتشر کرده‌اند (فرآیندی که در فراخوان پیش‌بینی شده) می‌تواند دامنه شناسایی را گسترش دهد.

وی با اشاره به اینکه خطر اصلی در رویدادهای فرهنگی رها شدن برگزیدگان پس از اختتامیه است، تصریح کرد: حمایت از نخبگان نشر دانشجویی باید چندلایه و ساختاریافته باشد؛ در این راستا تبدیل تعهد چاپ کتاب دوم به قرارداد رسمی، رایزنی با وزارتخانه‌های علوم و بهداشت برای احتساب امتیازات تحصیلی و نخبگانی، عضویت برگزیدگان در «شبکه نخبگان نشر» از طریق سامانه شهر دانشجو، و حمایت از ترجمه آثار برتر به زبان‌های دیگر از جمله ملزومات این مسیر است.

از «حمایت اسمی» تا «هم‌آفرینی نهادی»

حجت‌الاسلام دادگر با انتقاد از اکتفا به حمایت‌های اسمی میان دستگاه‌ها، خواستار تشکیل «شورای راهبری مشترک» با حضور نمایندگان تام‌الاختیار وزارت علوم تحقیقات و فناوری، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، وزارت بهداشت، جهاد دانشگاهی، خانه کتاب و بنیاد نخبگان شد.

وی با تاکید بر اینکه حمایت‌ها باید چندلایه باشد، گفت: تضمین چاپ کتاب دوم: جهاد دانشگاهی این تعهد را اعلام کرده است، اما باید به یک «قرارداد رسمی» با برگزیدگان تبدیل شود تا از حالت وعده خارج شود. امتیازات تحصیلی رسمی: رایزنی با وزارت علوم و بهداشت برای احتساب برگزیدگی در آیین‌نامه‌های استعدادهای درخشان، بورس تحصیلی و امتیازات جذب هیئت علمی ضروری است.عضویت در شبکه نخبگان نشر: برگزیدگان به عنوان «مشاوران جوان نشر» یا «داوران دوره بعد» در بدنه جشنواره مشارکت داده شوند تا حس تعلق و تداوم شکل بگیرد. سامانه «شهر دانشجو» می‌تواند بستر رسمی این عضویت باشد.حمایت از ترجمه آثار برگزیده به زبان‌های دیگر برای دیده‌شدن در سطح بین‌الملل. وی همچنین توافق بر سر خرید تضمینی نسخه‌هایی از کتاب‌های برگزیده و ایجاد «پنجره واحد» برای ارائه خدمات اداری و حمایتی به دانشجویان مولف را گامی مؤثر در جهت تقویت اقتصاد نشر دانشجویی برشمرد.

هماهنگی با عصر دیجیتال و هوش مصنوعی

مسئول دفتر نهاد جهاد دانشگاهی، با اشاره به گام‌های برداشته‌شده در بخش ویژه هوش مصنوعی، بر توسعه بخش مستقل کتاب‌های الکترونیکی و چندرسانه‌ای، تشویق «نشر هوشمند» و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای ارزیابی اصالت و تشخیص سرقت علمی تأکید کرد و اظهار داشت: تولید محتواهای نوین نظیر کتاب صوتی، پادکست، بوک‌تریلر و بهره‌گیری از شیوه‌های روایت‌گری جدید نیز از دیگر راهکارهای ارتباط مؤثر با نسل جدید است. وی خاطرنشان کرد: جشنواره کتاب سال دانشجویی به عنوان یک نهاد میانجی، برای بالندگی و تبدیل شدن به موتور محرک نشر مسئله‌محور، نیازمند سه چرخش اساسی است؛ گذر از تقدیر به توانمندسازی مستمر، از تمرکز تهران‌محور به شبکه سراسری، و از کتاب کاغذی صرف به پذیرش اشکال متنوع دانش. وی در ادامه بر نقش جشنواره در شناسایی و پرورش استعدادهای تألیف و ترجمه تاکید کرد و افزود: بسیاری از دانشجویان مولف، پیش از جشنواره هیچ بازخورد تخصصی یا اعتبار رسمی برای اثر خود دریافت نکرده‌اند. جشنواره با داوری چندمرحله‌ای و حضور داوران هیئت علمی، به اثر دانشجویی «برند علمی» می‌بخشد و آن را از یک تلاش شخصی به یک دستاورد قابل استناد تبدیل می‌کند. نکته کلیدی این است که جشنواره صرفاً «جایزه‌دهنده» نیست؛ «مسیرساز» است: تعهد جهاد دانشگاهی به چاپ کتاب دوم برگزیدگان، دقیقاً همین منطق تداوم مسیر حرفه‌ای را نشان می‌دهد. این مقام مسئول در پاسخ به این سوال که جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی چه جایگاهی در تقویت جریان تولید علم و فرهنگ در دانشگاه ها دارد و چگونه می‌تواند به ارتقای سطح تألیف و ترجمه دانشجویی در کشور کمک کند، تصریح کرد: جشنواره از یک رویداد سالانه فراتر رفته و به «نقطه گره‌گاه زیست‌بوم نشر دانشجویی» تبدیل شده است. اما برای ارتقای سطح تألیف و ترجمه، باید از «تقدیر از اثر finished» به «سرمایه‌گذاری بر فرآیند» حرکت کند. کارگاه‌های پیش از داوری برای دانشجویانی که اثرشان در مرحله اولیه است (روش تحقیق، اصول ترجمه تخصصی، ساختار کتاب).پیوند جشنواره با پایان‌نامه‌ها: بسیاری از پایان‌نامه‌های کاربردی می‌توانند به کتاب تبدیل شوند، اما مسیر تبدیل برای دانشجو روشن نیست.

جشنواره می‌تواند «مسیر تبدیل پایان‌نامه به کتاب» را به‌عنوان یک بخش جانبی رسمی کند.بخش نقد دانشجویی: ایجاد بخشی برای نقد کتاب‌های برگزیده توسط خود دانشجویان، هم فرهنگ نقد را تقویت می‌کند و هم عمق علمی جشنواره را بالا می‌برد. حجت‌الاسلام دادگر با تأکید بر لزوم تداوم برنامه‌های حمایتی جهاد دانشگاهی و نهادهای علمی از برگزیدگان پس از پایان جشنواره برای رشد حرفه‌ای آنان، به نقدها و کاستی‌های موجود پرداخت و بر ضرورت بازنگری اهداف اولیه، رفع افت کیفی آثار فنی و مهندسی، و گسترش مشارکت ملی پژوهشگران تأکید و در این زمینه اصلاح فرآیندهای داوری را گامی ضروری دانست و پیشنهاد داد: داوری «کور» (Blind Review) در مرحله اول برای کاهش سوگیری نسبت به نام دانشگاه یا استاد راهنما اجرایی شود و آیین‌نامه داوری مدون و شفاف با معیارهای وزنی مشخص شامل مسئله‌محوری، نوآوری، اصالت و کیفیت روش‌شناختی تدوین گردد تا داوری از حالت سلیقه‌ای خارج شود. وی همچنین ایجاد مکانیزم «اعتراض به داوری» با پاسخ الزامی را مورد تأکید قرار داد و افزود: داوری انسان‌محور است و اعمال سلیقه ممکن است، اما وجود یک فرآیند رسمی پاسخ‌گویی، اعتماد را افزایش می‌دهد؛ کما اینکه تشکیل کمیته‌های تخصصی‌تر در گروه‌های فنی (همچون مکانیک، برق و کامپیوتر) به‌جای یک گروه کلی «فنی و مهندسی» نیز از دیگر الزامات ارتقای کیفی داوری‌هاست. وی با اشاره به وضعیت فعلی همکاری‌ها افزود: همکاری‌های فعلی میان نهادهای مرتبط عمدتاً در سطح «حمایت اسمی» قرار دارد که برای تبدیل آن به «هم‌آفرینی نهادی»، راهکارهای مشخص زیر باید دنبال شود: اول تشکیل شورای راهبری مشترک: ایجاد این شورا با حضور نمایندگان تام‌الاختیار وزارت علوم، وزارت بهداشت، جهاد دانشگاهی، خانه کتاب و بنیاد نخبگان به منظور تصویب سالانه اهداف و اولویت‌های جشنواره. دوم تضمین اقتصاد نشر دانشجویی: منعقدسازی توافقنامه‌های لازم جهت خرید تضمینی نسخه‌هایی از کتاب‌های برگزیده توسط وزارت علوم و نهاد کتابخانه‌های عمومی. سوم تسهیل امور مولفان: راه‌اندازی «پنجره واحد» خدمات به منظور رفع نیاز دانشجویان مولف به مراجعه به نهادهای متعدد جهت دریافت مجوز و حمایت. حجت الاسلام دادگر در ادامه با اشاره به ضرورت هماهنگی پایدار با نسل جدید و تحولات فناورانه، بر لزوم اقدامات ساختاری در حوزه نشر دیجیتال تأکید کرد و گفت: رسمیت‌بخشی به کتاب‌های الکترونیکی: ارتقای داوری کتاب الکترونیکی به بخشی مستقل با معیارهای ارزیابی اختصاصی همچون تعامل‌پذیری و دسترس‌پذیری. توسعه «نشر هوشمند»: حمایت از آثاری که هوش مصنوعی را به‌عنوان ابزار کمکی در تحقیق (و نه جایگزین تفکر) و در قالب تحلیل داده‌های کلان به کار گرفته‌اند.فناورانه شدن فرآیندها: به‌کارگیری ابزارهای تحلیل متن برای تشخیص سرقت علمی، ارزیابی اصالت آثار و برگزاری ترکیبی (Hybrid) رویدادها جهت دسترسی دانشجویان سراسر کشور.روایت‌گری نوین: تولید پادکست، ویدئوهای کوتاه و «بوک‌تریلر»های دانشجویی برای ارتباط مؤثر با نسلی که با متن مکتوب سنتی ارتباط کمتری برقرار می‌کند. وی در پایان خاطرنشان کرد: جشنواره کتاب سال دانشجویی از یک «مسابقه سالانه» به یک «نهاد میانجی زیست‌بوم نشر دانشجویی» تبدیل شده است. قدرت آن در کشف استعدادهاست، اما آینده آن در گرو سه چرخش است.از تقدیر به توانمندسازی مستمر، از تمرکز تهران‌محور به شبکه سراسری، و از کتاب کاغذی صرف به پذیرش اشکال متنوع دانش. جشنواره‌ای که این سه چرخش را نهادینه کند، نه‌تنها جایگاه خود را حفظ می‌کند، بلکه به موتور محرک «نشر دانشجویی مسئله‌محور» در کشور تبدیل می‌شود.