به گزارش روابط عمومی سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاد دانشگاهی، دکتر عادل پیغامی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، درباره راهکارهای عبور از مدل‌های سنتی کتابخانه به سمت تبیین «نوآوری اجتماعی» گفت: با تغییر سریع الگوهای مصرف محتوا در میان نسل جوان و ظهور سکوهای دیجیتال، کتاب به عنوان یک رسانه سنتی، با چالش جدی در حفظ جایگاه خود روبرو شده است. در همین راستا، تحلیلگران بر این باورند که کتاب برای بقا در بازار رقابتی محتوا، نیازمند بهره‌گیری از استراتژی‌های «بازاریابی محتوا» و ایجاد مزیت‌های رقابتی جدید است.

وی با انتقاد از ساختار سنتی نهادهای کتابخانه‌ای، آن‌ها را به «انبار» تشبیه کرد و اظهار داشت: متأسفانه در بسیاری از مراکز، از جمله دانشگاه‌ها، کتابخانه به یک نهاد پسیو (منفعل) تبدیل شده است که تنها نقش انبارداری و تحویل کالا را ایفا می‌کند؛ مدل سنتی که در آن مشتری با نیاز خود به کتابخانه مراجعه می‌کند، دیگر پاسخگوی نیاز نسل جوان نیست.

دکتر پیغامی تأکید کرد: برای عبور از این بحران، باید به سمت «کتابخانه‌های اجتماعی» (Social Libraries) حرکت کرد؛ نهادهایی که برخلاف مدل قدیمی، به دنبال جذب کتابخوان هستند و مسئولیت اجتماعی فعالی را بر عهده دارند.

وی در تشریح راهکارهای عملیاتی برای فعال‌سازی کتابخانه‌ها و جذب دانشجویان اظهار کرد: ما باید از ابزارهای بازاریابی استفاده کنیم. برای مثال، برگزاری رویدادهای موضوعی (مانند روز آسیای میانه) و چیدن کتاب‌های مرتبط در معرض دید مستقیم دانشجویان، یک حرکت بازاریابی است. همچنین حضور اساتید و مولفان در کتابخانه می‌تواند نقش بسیار مهمی در هدایت مطالعاتی ایفا کند. علاوه بر این، استفاده از فناوری‌هایی مثل هوش مصنوعی می‌تواند مسیر جستجو و رسیدن به منابع معتبر را برای دانشجویان تسهیل کند.

فهرست‌های مطالعاتی و هوش مصنوعی؛ ابزارهایی برای هدایت مطالعه دانشجویان

در پی تغییر الگوهای مصرف اطلاعات، نیاز به بازتعریف جایگاه کتاب در محیط‌های دانشگاهی بیش از پیش احساس می‌شود. متخصصان معتقدند برای مقابله با کاهش مطالعه، نباید با رسانه‌های جدید وارد جنگ شد، بلکه باید آن‌ها را به «پنجره‌های بازاریابی کتاب» و مکمل‌هایی برای ورود به دنیای مطالعه تبدیل نمود.

یکی از چالش‌های اساسی دانشجویان، فقدان مسیرهای مشخص برای ورود به حوزه‌های تخصصی است. در حالی که در دانشگاه‌های برتر جهان، استفاده از «لیست مطالعه» (Reading List) برای هر درس و سرفصل یک استاندارد است، در فضای دانشگاهی ایران این نیاز همچنان بی‌پاسخ مانده است. دانشجویان به دنبال راهنمایی‌هایی هستند که بدانند برای شروع یک مسیر علمی، ابتدا کدام کتاب و در چه اولویتی باید مطالعه کنند. در این میان، می‌توان از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی برای هدایت مطالعاتی استفاده کرد. جستجوهای هوشمند می‌توانند مسیری دقیق برای بازاریابی منابع و معرفی کتاب‌های مرجع به دانشجویان ایجاد کنند تا فرآیند مطالعه از حالت پراکنده به حالت هدفمند تبدیل شود.

تغییر نقش دانشجویان در عصر هوش مصنوعی و ضرورت هدایت تولید محتوا

دکتر پیغامی با اشاره به تغییر ماهیت دانشجو در عصر هوش مصنوعی و رسانه‌های دیجیتال اظهار کرد: ماهیت دانشجو در حال تغییر است. دانشجوی امروز برخلاف گذشته که صرفاً یک دریافت‌کننده بود، با ابزارهای هوشمند و شبکه‌های اجتماعی مجهز شده است. این موضوع دو روی سکه دارد؛ اگرچه خطر تولید محتواهای ساختگی با هوش مصنوعی وجود دارد، اما اگر درست هدایت شود، دانشجو می‌تواند محتوایی متمایز و خلاقانه خلق کند.

حمایت از تولیدات اولیه دانشجویان؛ از جشنواره‌ها تا صنعت کتاب

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقش حیاتی جشنواره‌ها در حمایت از تولیدات اولیه علمی، «جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی» را بستری ارزشمند دانست و افزود: دانشجو در ابتدای مسیر تولید علم قرار دارد و برخلاف مولفان شناخته‌شده، هنوز نام و نشانی در بازار کتاب ندارد. بنابراین، او نیازمند سکوها و بسترهای ویژه‌ای است تا بتواند دستاوردهای اولیه خود را  عرضه کند.

دکتر پیغامی با مقایسه این نیاز با صنایع دیگر، اظهار داشت: همان‌طور که در سینما برای فیلم‌های نخستین، جشنواره‌ها و مقیاس‌های متفاوتی در نظر گرفته می‌شود، در صنعت کتاب نیز باید برای دانشجویان و تولیدکنندگان نوپا، بسترهای بازاریابی استعدادی ایجاد کرد تا بتوانند به تدریج با حلقه‌های بعدی صنعت کتاب و جامعه عمومی پیوند برقرار کنند.

وی با تأکید بر اهمیت ایجاد ارتباط میان بخش‌های مختلف حوزه کتاب و مطالعه خاطرنشان کرد: در نهایت، موفقیت در ترویج فرهنگ مطالعه نیازمند ایجاد یک زنجیره ارتباطی میان «دانشجو»، «کتابخانه»، «استاد» و «صنعت کتاب» است. این زنجیره تنها زمانی تکمیل می‌شود که نهادهای دانشگاهی و فرهنگی، از حالت انفعال خارج شده و با استفاده از ابزارهای مدرن و حمایت از تولیدکنندگان نوپا، بستری پویا برای جریان یافتن علم و دانش فراهم کنند.

ضرورت بازطراحی جشنواره کتاب سال دانشجویی با رویکرد استعدادیابی و نوآوری اجتماعی

دکتر پیغامی با اشاره به ضرورت ارتقای کیفیت جشنواره‌های دانشجویی و تغییر رویکرد آن‌ها بیان کرد: جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی یک رویداد بسیار ارزشمند است، اما باید از نگاه «عرضه محصول» به سمت «استعدادیابی» حرکت کند. اگر بخواهیم از استعاره فوتبال استفاده کنیم، جشنواره نباید فقط محل مسابقه تیم‌های بزرگ باشد؛ بلکه باید مانند آکادمی‌ها، استعدادهای نوپا را از مراحل ابتدایی شناسایی و رشد دهد. دانشجو در ابتدای مسیر تولید علم است و برخلاف مولفان باسابقه، هنوز نام و نشانی در بازار ندارد. او نیازمند بسترهایی است که بتواند «تولیدات اولیه» خود را در آن عرضه کند.

وی در پایان با تأکید بر ضرورت بازنگری در ساختار جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی تصریح کرد: ما نیازمند یک «جشنواره از ایده‌پردازی» هستیم. پیشنهاد من این است که جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی را با رویکرد «نوآوری اجتماعی» بازطراحی کنیم. یعنی به جای تمرکز صرف بر خودِ کتاب، بر «خلاقیت در روش‌های معرفی و بازاریابی کتاب» تمرکز کنیم. ما باید از دانشجویان بخواهیم که در حوزه نوآوری اجتماعی و روش‌های نوین برخورد با کتاب، ایده و طرح ارائه دهند. اینگونه است که می‌توانیم نسل جدیدی از جشنواره‌ها را با نگاه استعدادیابی و اتصال به زنجیره ارزش صنعت کتاب رقم بزنیم.