به گزارش روابط عمومی سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاد دانشگاهی، دکتر عبدالحمید احمدی، قائم‌مقام و معاون پشتیبانی جهاد دانشگاهی، با اشاره به تغییر الگوهای مطالعه در میان نسل دانشجو، عادت به مصرف محتواهای کوتاه در فضای مجازی، گرانی کتاب، امتحان‌محوری و مدرک‌محوری در نظام آموزشی و همچنین گسترش استفاده از هوش مصنوعی را از مهم‌ترین چالش‌های ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی در دانشگاه‌ها دانست و نسبت به پیامدهای جایگزینی هوش مصنوعی با استاد و راهنمای علمی هشدار داد.

احمدی با بیان اینکه تحلیل چالش‌های مطالعه در محیط‌های دانشگاهی نیازمند توجه به تغییر سبک زندگی، توسعه فناوری‌های ارتباطی و دگرگونی الگوهای آموزش و یادگیری است، اظهار کرد: دانشجویان امروز با حجم گسترده‌ای از اطلاعات مواجه‌اند که از طریق فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند و هوش مصنوعی نیز به این مجموعه افزوده شده است؛ در نتیجه، این ابزارها به رقبای جدی کتاب تبدیل شده‌اند.

وی افزود: دسترسی به حجم گسترده‌ای از محتوا در فضای مجازی، در مقایسه با مطالعه کتاب، برای بسیاری از دانشجویان جذاب‌تر و کم‌زحمت‌تر است. از سوی دیگر، عادت به مصرف محتواهای کوتاه، حوصله لازم برای مطالعات عمیق، طولانی و استفاده از متون حجیم را کاهش می‌دهد.

امتحان‌محوری و مدرک‌محوری؛ مانعی برای یادگیری عمیق

قائم‌مقام جهاد دانشگاهی، گرانی کتاب و مشکلات اقتصادی را از دیگر موانع گرایش دانشجویان به خرید و مطالعه کتاب برشمرد و در ادامه، امتحان‌محوری و مدرک‌محوری را از عوامل مهم کاهش انگیزه یادگیری عمیق دانست.

به گفته احمدی، در شرایط کنونی، برای بخشی از دانشجویان، گذراندن امتحان‌ها، طی کردن دوره تحصیلی و دریافت مدرک بر یادگیری عمیق، تفکر و رشد علمی در حوزه‌های تخصصی اولویت پیدا کرده است؛ در حالی که دانشگاه باید زمینه علاقه‌مندی دانشجویان به یادگیری، تفکر و افزایش دانش تخصصی را فراهم کند.

وی همچنین ضعف برنامه‌ریزی نهادهای مسئول در حوزه ترویج کتاب‌خوانی را از دیگر چالش‌های این عرصه دانست و اظهار کرد: در آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها، برنامه‌های جذاب و مستمری برای علاقه‌مند کردن دانش‌آموزان و دانشجویان به کتاب کمتر دیده می‌شود و نهادهای رسمی و غیررسمی نیز در زمینه ترویج و نهادینه‌سازی فرهنگ کتاب‌خوانی با ضعف‌هایی مواجه‌اند.

احمدی با اشاره به عملکرد رسانه‌ها در این حوزه افزود: برنامه‌های صداوسیما در زمینه ترویج کتاب‌خوانی ضعیف است و دانشگاه‌ها نیز در فعالیت‌های فرهنگی خود کمتر به این موضوع توجه می‌کنند؛ بنابراین نهادهای آموزشی، فرهنگی و رسانه‌ای باید نقش جدی‌تری در تقویت فرهنگ مطالعه بر عهده بگیرند.

هوش مصنوعی؛ دستیار علمی یا جایگزین استاد؟

معاون پشتیبانی جهاد دانشگاهی با اشاره به گسترش استفاده از هوش مصنوعی در فعالیت‌های آموزشی و تحصیلی دانش‌آموزان و دانشجویان، نسبت به استفاده بی‌ضابطه از این فناوری هشدار داد و گفت: برخی دانش‌آموزان و دانشجویان ترجیح می‌دهند به‌جای مراجعه به منابع مکتوب و مطالعه مستقل، از پاسخ‌ها و بسته‌های آماده هوش مصنوعی استفاده کنند.

وی این روند را دارای مخاطرات جدی دانست و توضیح داد: هنگامی که دانشجو بدون اشراف و تسلط بر موضوع، از محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی استفاده می‌کند، این ابزار به‌جای آنکه نقش دستیار علمی را داشته باشد، عملاً جایگاه استاد و راهنمای اصلی را پیدا می‌کند.

احمدی تصریح کرد: هوش مصنوعی در صورتی که به‌عنوان دستیار مورد استفاده قرار گیرد، می‌تواند کارکرد مناسبی داشته باشد؛ اما اگر جایگزین استاد و معلم شود، این خطر وجود دارد که اطلاعات نادرست در اختیار دانش‌آموزان و دانشجویان قرار گیرد و آنان نیز بدون بررسی و تسلط کافی، این اطلاعات را در فعالیت‌های آموزشی، تحصیلی و پروژه‌های خود به کار بگیرند.

وی افزود: نبود مطالعه، تحلیل و تفکر عمیق موجب می‌شود خروجی‌های هوش مصنوعی بدون بررسی صحت اطلاعات، رعایت چارچوب‌های علمی و توجه به سواد رسانه‌ای و سواد هوش مصنوعی مورد استفاده قرار گیرند؛ مسئله‌ای که می‌تواند پیامدهای نامطلوبی برای فرایند آموزش و یادگیری داشته باشد.

ضرورت بازنگری در برنامه‌های فرهنگی دانشگاه‌ها

قائم‌مقام جهاد دانشگاهی با تأکید بر ضرورت تقویت برنامه‌های فرهنگی در محیط‌های دانشگاهی اظهار کرد: دانشگاه‌ها باید برنامه‌های جذاب مطالعه، گفت‌وگوهای کتاب‌محور، نشست‌های تخصصی و فعالیت‌های مرتبط با کتاب‌خوانی را برای دانشجویان برگزار کنند تا علاقه به مطالعه و کتاب در میان آنان افزایش یابد. آموزش و پرورش نیز در این زمینه مسئولیت مهمی بر عهده دارد.

احمدی همچنین بر نقش اساتید و معلمان در ترویج فرهنگ مطالعه تأکید کرد و معرفی کتاب از سوی آنان، تولید پادکست‌های کتاب‌محور و برگزاری رویدادهای فرهنگی مرتبط با کتاب را از جمله اقداماتی دانست که می‌تواند انگیزه یادگیری و مطالعه را در میان نسل جوان تقویت کند.

جشنواره کتاب سال دانشجویی؛ بستری برای تبدیل مصرف‌کننده به تولیدکننده کتاب

احمدی در ادامه با اشاره به ظرفیت جشنواره «کتاب سال دانشجویی» در شناسایی و حمایت از استعدادهای علمی نسل جوان اظهار کرد: این جشنواره با ایجاد سازوکاری مشخص، فرصتی فراهم کرده است تا دانشجویان از جایگاه مصرف‌کننده صرف کتاب فراتر بروند و در قالب تألیف، ترجمه و تدوین، به تولیدکنندگان آثار علمی تبدیل شوند.

وی با اشاره به نقش استادان در ارزیابی آثار ارسالی افزود: مشارکت فعال استادان در فرایند داوری، به ارتقای کیفیت آثار دانشجویی کمک کرده و زمینه اعتماد بیشتر ناشران به تولیدات علمی دانشجویان را فراهم آورده است.

قائم‌مقام جهاد دانشگاهی همچنین پیشنهاد تشکیل «باشگاه مؤلفان و مترجمان دانشجویی» را مطرح کرد و بر ضرورت استمرار این حرکت از طریق برگزاری برنامه‌هایی همچون مسابقات نقد کتاب و مناظره‌های علمی تأکید کرد.

وی در پایان، ضمن قدردانی از استادانی که در ارزیابی آثار دانشجویان مشارکت داشته‌اند، خواستار حمایت بیشتر از جهاد دانشگاهی و نهادهای آموزشی برای استمرار و ارتقای کیفی این برنامه‌ها شد و تأکید کرد: باید از ظرفیت‌های علمی موجود برای تقویت فضای تخصصی و گسترش فرهنگ کتاب‌خوانی در دانشگاه‌ها بهره گرفت.