به گزارش روابط عمومی سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاد دانشگاهی، دکتر حسن فارسی، عضو هیئتعلمی جهاد دانشگاهی و مدیر گروه علوم سیاسی جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی، با تشریح دستاوردهای این رویداد علمی و فرهنگی اظهار داشت: با برنامهریزیهای صورتگرفته طی سالیان گذشته در چارچوب جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی، فضایی فراهم شده است تا استعدادهایی که پیشتر کمتر مورد توجه قرار گرفته بودند، فرصت بروز و ظهور پیدا کنند.
وی با اشاره به تفاوت نگاه میان استادان و دانشجویان در حوزه تألیف کتاب افزود: معمولاً هنگامی که استادان کتابی تألیف میکنند، ناشران و محافل علمی بیشتر از آثار آنان استقبال میکنند، اما در مورد آثار دانشجویان چنین فرصتی همواره به همان اندازه فراهم نبوده است. متأسفانه در گذشته برخی استادان حتی به دانشجویی که قصد تألیف کتاب داشت، میگفتند اکنون زمان کتابنوشتن نیست و بهتر است این کار را به آینده موکول کند. در چنین نگاهی، به نبوغ و خلاقیت دانشجو توجه کافی نمیشد، درحالیکه زاویه نگاه دانشجو به یک موضوع میتواند با نگاه استاد متفاوت بوده و حتی ظرفیت نوآوری بیشتری داشته باشد.
مدیر گروه علوم سیاسی جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی این تفاوت دیدگاه را در شناخت و حل مسائل، مؤثر و کارآمد توصیف کرد و گفت: در مجموع، در چارچوب جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی، فرهنگ تألیف، تفکر خلاق، نظریهپردازی، مسئلهشناسی و خلاقیت علمی تقویت شده و زمینه تولید آثار ماندگار و بدیع فراهم آمده است که این موارد از جمله فرصتها و دستاوردهای ارزشمند این رویداد به شمار میرود.
دکتر فارسی همچنین با تأکید بر اهمیت تقویتاعتمادبهنفس علمی در میان جوانان خاطرنشان کرد: جشنواره کتاب سال دانشجویی به این معنا به دانشجو هویت علمی بخشیده که توانایی او در تولید اثر و مشارکت در عرصه علمی را به رسمیت شناخته است؛ دستاوردی که بسیار ارزشمند و شایسته تقدیر است. بااینحال، انتظار میرود پس از چندین دوره برگزاری، این حرکت بیش از پیش تقویت شده و با بهکارگیری راهکارهای جدید، اثربخشی آن افزایش یابد.
وی در خصوص شاخصهای ارزیابی آثار در جشنواره کتاب سال دانشجویی بیان داشت: به نظر من باید بیش از گذشته به نوآوری، خلاقیت و زاویه نگاه دانشجو و نسل جوان به موضوع توجه کرد. بهرهگیری از دانش پیشین و آثار موجود کاملاً ضروری است و نباید صرفاً بر میزان استفاده از دانش گذشته متمرکز شد؛ بلکه باید سهم اثر در ارائه ایدهای تازه، طرح مسئلهای نو و ارائه نگاهی متفاوت نیز بهطور جدی سنجیده شود.
چالشهای نظام انگیزشی و ترویج کتابخوانی
عضو هیئتعلمی جهاد دانشگاهی در ادامه به بیان برخی چالشهای موجود در این عرصه پرداخت و گفت: در کنار این موارد، ضعف نظام انگیزشی و محیط ترویج کتابخوانی از چالشهای جدی است. به نظر میرسد مروجان کتابخوانی آنگونه که باید، در این زمینه فعال و اثرگذار نیستند. منظور این نیست که هیچ تلاشی صورت نمیگیرد، بلکه مسئله، کمبود تلاشهای هدفمند و اثربخشی است که بتواند انگیزه نسل جوان، بهویژه دانشجویان، را برای مطالعه افزایش دهد.
وی افزود: گاهی فعالیتها به اقداماتی رسمی و تشریفاتی محدود میشوند؛ گویی صرفاً میخواهیم اعلام کنیم که به کتابخوانی توجه داریم، درحالیکه ترویج واقعی کتابخوانی مستلزم حضور جدی فعالان فرهنگی در میدان و مهمتر از آن، کتابخوانبودن خودِ مروجان است.
دکتر فارسی در پایان با اشاره به آسیبشناسی دسترسی فزاینده به محتواهای دیجیتال هشدار داد: نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، افزایش دسترسی به محتواست؛ دسترسیای که الزاماً به افزایش مطالعه منجر نشده است. برای مثال، در محیطهای دیجیتال و دانشجویی با پایگاههایی روبهرو هستیم که خلاصه کتاب ارائه میکنند. خلاصه کتاب میتواند برای آشنایی اولیه با یک اثر یا مرور نکات اصلی آن مفید باشد، اما اگر جایگزین مطالعه کامل شود، ممکن است مخاطب را از مواجهه با استدلالها، جزئیات و منظومه فکری نویسنده محروم کند.
وی یادآور شد: گاهی برخی افراد با خواندن چند صفحه یا مرور چکیدهای از یک اثر، تصور میکنند کتاب را خواندهاند؛ چنین مواجههای ممکن است تعدادی از نکات کتاب را منتقل کند، اما لزوماً عمق و انسجام لازم برای فهم محتوای اثر را فراهم نمیآورد. بنابراین، باید میان دسترسی به خلاصه یک کتاب، آشنایی با آن و مطالعه واقعی و عمیق اثر تمایز قائل شد.
فرهنگ کتابخوانی در دانشگاهها نیازمند بازتعریف و ایجاد «زیستبوم یکپارچه» است/ لزوم گذر از کمیتگرایی به ارزیابی کیفی مطالعه
این مدرس دانشگاه و پژوهشگر حوزههای علمی و اجتماعی، با تأکید بر اینکه کتابخوانی نباید صرفاً فعالیتی برای اوقات فراغت تلقی شود، بر ضرورت بازتعریف جایگاه کتاب و احیای سنت مطالعه جمعی و حلقههای نقد در محیطهای دانشگاهی تأکید کرد. در شرایطی که چالشهای مربوط به کاهش سرانه مطالعه و سطحینگری ناشی از غلبه ابزارهای دیجیتال به دغدغهای جدی در میان صاحبنظران حوزه فرهنگ و آموزش تبدیل شده است، راهکارهای نوینی برای تقویت فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در دانشگاهها و مجامع علمی مطرح شد.
وی با اشاره به لزوم تغییر پارادایم در نگاه به کتاب تصریح کرد: «نخست باید جایگاه کتاب، کتابخوانی و فرهنگ مطالعه را بازتعریف و بازآفرینی کنیم. بهجای آنکه کتاب را صرفاً فعالیتی برای اوقات فراغت بدانیم، باید کتابخوانی را فرصتی برای تفکر و تعمق، خودشناسی و دیگرشناسی و ارتقای توانمندیهای فردی و اجتماعی معرفی کنیم. چنین بازتعریفی میتواند بخشی از چالشهای موجود را برطرف کند.
احیای حلقههای مطالعاتی و نقشآفرینی اساتید
وی با ابراز تأسف از کمرنگ شدن سنت مطالعه جمعی و نشستهای نقد کتاب در دانشگاهها گفت: در گذشته، هم در مجامع عمومی و هم در محیطهای دانشگاهی، کتابی را محور قرار میدادند و بر اساس آن حلقههای مطالعاتی تشکیل میشد. احیای این سنت در جمعهای دوستانه، خانوادگی و دانشگاهی، علاوه بر ایجاد انگیزه و استمرار، زمینه گفتوگو، تبادل نظر و تعمق بیشتر را فراهم میکند.
وی همچنین با تأکید بر نقش کلیدی گروههای مرجع بهویژه اساتید دانشگاه در میان نسل جوان افزود: «استادان باید جایگاه استادی خود را به معنای واقعی کلمه ایفا کنند. بخشی از گفتوگوهای کلاسی میتواند به معرفی آثار مکمل، طرح نکات جذاب کتابها و ترغیب دانشجویان به تفکر انتقادی اختصاص یابد.»
استفاده هوشمندانه از رسانههای دیجیتال برای «ذائقهسازی»
این پژوهشگر با هشدار نسبت به خطرات محتواهای کوتاه جایگزین کتاب خاطرنشان کرد: باید از ابزارهای دیجیتال، پادکستها و ویدئوهای کوتاه بهجای آنکه صرفاً برای ارائه خلاصه و بینیاز کردن مخاطب از اصل کتاب استفاده شود، برای ذائقهسازی و ترغیب به مطالعه کامل اثر بهره گرفت.
سنجش کیفیت بهجای کمیت در تقدیر از کتابخوانان برتر
دکتر فارسی، با انتقاد از معیارهای سطحی در تقدیر از کتابخوانان (همچون شمارش تعداد کتابهای امانتگرفتهشده) پیشنهاد کرد: میتوان سازوکاری طراحی کرد تا فرد هنگام بازگرداندن کتاب، بدون اطلاع قبلی، در یک صفحه توضیح دهد که کتاب درباره چه موضوعی بوده و چه برداشتی از آن داشته است. همچنین در اهدای جوایز و تقدیر از برگزیدگان، بهتر است به جای اعلام قبلی امتیازات که ممکن است انگیزه اصلی را مخدوش کند، پس از شناسایی مراجعان حقیقی کتاب، از آنان به شکلی شایسته تقدیر کرد.
نگاه سیستمی به زیرساختهای دانشگاهی
این استاد دانشگاه در پایان با تأکید بر اینکه کتابخانه، دانشجو، استاد، رسانهها و فناوریها اجزای یک «زیستبوم یکپارچه» هستند، خاطرنشان کرد: اگر میخواهیم دانشجو را به مطالعه ترغیب کنیم، نمیتوانیم در محیطی فاقد کتابخانه یا قرائتخانه مناسب و با منابع محدود انتظار نتیجه مطلوب داشته باشیم؛ همانطور که بدون اهتمام جدی استادان نیز نمیتوان دانشجویان را به مطالعه پایدار دعوت کرد.
راهاندازی پویش «هر دانشجو، یک کتاب غیردرسی» و باشگاههای کتابخوانی
این استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزههای علمی در ادامه با اشاره به گامهای عملیاتی برای ترویج فرهنگ مطالعه در دانشگاهها اظهار داشت: با فراهمکردن زیرساختهای لازم در این زیستبوم، میتوان پویشهایی مانند «هر دانشجو، در هر ترم، یک کتاب غیردرسی» را راهاندازی کرد. همچنین ایجاد باشگاههای کتابخوانی با محوریت دانشجویان و برگزاری جشنوارههای سالانه یا فصلی مطالعه، از دیگر اقداماتی است که میتواند به پویایی فضای فرهنگی دانشگاهها کمک کند.
جشنواره کتاب سال دانشجویی؛ فراتر از یک رویداد سالانه و بستری برای تولید دانش
وی با تقدیر از سابقه درخشان نهادهای فرهنگی در این عرصه افزود: در خصوص جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی، باید گفت این جشنواره یکی از سنتهای حسنهای است که دوستان جهاد دانشگاهی در سالهای گذشته پایهگذاری کردهاند و دورههای متعددی از آن برگزار شده است. به نظر من، نباید این جشنواره را صرفاً یک رویداد و برنامه سالانه تلقی کنیم؛ بلکه باید آن را بستری نهادی برای استعدادیابی و پرورش سرمایههای انسانی در حوزه علمی و فرهنگی بدانیم.
این پژوهشگر دانشگاهی تصریح کرد: این نهاد میتواند به پرورش نسل آینده مؤلفان و اندیشهورزان کمک کرده و زمینه بروز و شکوفایی توانمندیهای آنان را فراهم آورد. اگر جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی را بهمنزله نهادی برای استعدادیابی و پرورش سرمایه انسانی بدانیم، در آن صورت دانشجو صرفاً برای آموزش وارد دانشگاه نمیشود، بلکه برای تولید دانش نیز فرصت و انگیزه پیدا میکند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: با این نگاه، دانشگاه نیز دیگر صرفاً نهادی آموزشمحور نخواهد بود؛ بلکه در کنار آموزش، تولید دانش، خلق اندیشه، اندیشهورزی و تلاش برای شناخت و حل مسائل جامعه را بهطور جدی دنبال خواهد کرد.