مکاتب جغرافیانگاری اسلامی از سده سوم تا هفتم هجری: جغرافیا به عنوان علم بررسی روابط انسان و محیط همواره مورد توجه اندیشمندان بوده است. در عصر طلایی اسلامی که جهانگردان مسلمانی چون ناصرخسرو و ابن‌بطوطه جهان شناخته شده آن روز را زیر پا می‌‌گذاشتند، نوشتن متون جغرافیایی با عنوان‌های مسالک‌الممالک، البلدان و .. رواج زیادی یافت. کتاب حاضر از جدید‌ترین منابعی است که به تغییر و تحولات جغرافیای‌نگاری در زمان بین قرون سوم تا هفتم هجری پرداخته است و دریچه‌ای نو پیش چشمان علاقمندان به جغرافیا، ادبیات و تاریخ گشوده است.

مقدمه ناشر 5

مقدمه 17

فصل اول: زندگی، زمانه و سبک جغرافی‌نگاری جغرافی‌دانان برگزیده قرن سوم (سبک عراقی) 25

1. جغرافیانگاری ابن خردادبه 28

2-1-1. نظری به زندگی  ابن خردادبه و کتاب او 28

1-1-2. . سبک و شیوه جغرافی‌نگاری ابن خردادبه 30

1-3. نوع شناسی  جغرافی‌نگاری ابن خردادبه 33

1-3-1. جغرافیای نجومی و ریاضی 33

1-3-2. جغرافیای اقتصادی 35

2-1-3-3. جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 38

1-3-4. جغرافیای انسانی 39

2-1-4. منابع اطلاعاتی ابن خرادبه 41

2-1-4-1. منابع مکتوب 41

2-1-4-2. منابع دیداری 41

2-1-4-3. منابع شنیداری 42

2-1-5. ویژگی‌های جغرافی‌نگاری ابن خردادبه 42

2-1-5-1. نیاوردن نقشه 43

2-1-5-2.واحدهای مسافت 43

2-1-5-3.دوری از خردگرایی (عجایب نگاری) 44

2-1-5-4.توجه به هویت میهنی (ایران و فرهنگ ایرانی) 46

2-1-5-5.نگرش مذهبی و کلامی 46

2-2  جغرافیا‌نگاری یعقوبی 48

2-2-1. نظری به زندگی یعقوبی و کتاب او 48

2-2-2.سبک و شیوه جغرافی‌نگاری یعقوبی 51

2-2-3.نوع شناسی  جغرافی‌نگاری یعقوبی 53

2-2-3-1.جغرافیای نجومی و ریاضی 53

2-2-3-2.جغرافیای اقتصادی 53

2-2-3-3.جغرافیای مذهبی 54

2-2-3-4.جغرافیای انسانی 55

2-2-4.منابع اطلاعاتی یعقوبی 57

2-2-5.ویژگی‌های  جغرافی‌نگاری یعقوبی 58

2-2-5-1.نیاوردن نقشه 58

2-2-5-2.واحدهای مسافت 58

2-2-5-3.خردگرایی(پرهیز از عجایب نگاری) 59

2-2-5-4.هویت میهنی (توجه به ایران و فرهنگ ایرانی) 60

2-2-5-5.نگرش مذهبی و کلامی 60

‏2-3 جغرافیا‌نگاری ابن فقیه همدانی 61

2-3-1. نظری به زندگی ابن فقیه و کتاب او 61

2-3-2.سبک و شیوه جغرافیانگاری ابن فقیه همدانی 66

2-3-3.نوع شناسی  جغرافی‌نگاری ابن فقیه همدانی 67

2-3-3-1.جغرافیای ریاضی و نجومی 67

2-3-3-2.جغرافیای اقتصادی 67

2-3-3-3.جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 68

2-3-3-4.جغرافیای انسانی 69

2-3-4.ویژگی‌های جغرافی نگاری 69

2-3-4 -1.نیاوردن نقشه 69

2-3-4 -2.واحدهای مسافت 69

2-3-4 -3.دوری از خردگرایی(عجایب نگاری) 70

2-3-4 -4.نقدپذیری 72

2-3-4 -5.هویت میهنی (توجه به ایران و فرهنگ ایرانی) 73

2-3-4 -6.نگرش مذهبی و کلامی 76

2-3-4 -7.مشیّت گرایی 76

2-3-4 -8.منابع اطلاعاتی ابن فقیه همدانی 77

2-4. جغرافیا‌نگاری ابن رُسته 78

2-4 -1.نظری به زندگی  ابن رُسته و کتاب او 78

2-4 -2. سبک و شیوه جغرافی‌نگاری ابن رسته 80

2-4 -3.نوع شناسی جغرافی‌نگاری ابن رسته 81

2-4 -3-1.جغرافیای نجومی و ریاضی 81

2-4 -3-2.جغرافیای اقتصادی 82

2-4 -3-3.جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 83

2-4 -3-4.جغرافیای انسانی 84

2-4-4. ویژگی‌های جغرافی‌نگاری ابن رسته 86

2-4-4-1.نیاوردن نقشه 86

2-4-4-2.واحدهای مسافت 86

2-4-4-3.دوری از خردگرایی(عجایب نگاری) 87

2-4-4-4. هویت گرایی (توجه به ایران و فرهنگ ایرانی) 90

2-4-4-5.رعایت اختصار 91

2-4-4-6.ذکر پدیده‌های علمی 92

2-4-4-7.نگرش مذهبی و کلامی 93

2-4-4-8.منابع اطلاعاتی ابن رسته 94

2-4-4-8-1.منابع مکتوب 94

2-4-4-8-2.منابع دیداری 94

2-4-4-8-3.منابع شنیداری 95

فصل دوم: زندگی، زمانه و سبک  جغرافی‌نگاری جغرافی‌دانان برگزیده قرن چهارم(سبک بلخی) 103

3-1. جغرافیا‌نگاری اصطخری 105

3-1-1. نظری به زندگی اصطخری و کتاب او 105

3-1-2. سبک و شیوه جغرافی‌نگاری اصطخری 106

3-1-3. نوع شناسی  جغرافی‌نگاری اصطخری 109

3-1-3-1. جغرافیای نجومی و ریاضی 109

3-1-3-2. جغرافیای اقتصادی 110

3-1-3-3. جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 111

3-1-3-4. جغرافیای انسانی 112

3-1-4. ویژگی‌های جغرافی‌نگاری اصطخری 114

3-1-4-1.استفاده از نقشه 114

3-1-4-2.واحدهای مسافت 115

3-1-4-3 .رعایت اختصار و نقد پیشینیان 116

3-1-4-4.خردگرایی(پرهیز از عجایب نگاری) 116

3-1-4-5.هویت میهنی (ایران و فرهنگ ایرانی) 117

3-1-4-6.نگرش مذهبی و کلامی 118

3-1-4 -7.منابع اطلاعاتی اصطخری 119

3-1-4-7-1.منابع مکتوب 119

3-1-4-7-2.منابع دیداری 119

3-1-4-7-3.منابع شنیداری 120

3-2. جغرافیا‌نگاری ابن حوقل 120

3-2-1.نظری به زندگی ابن حوقل و کتاب او 120

3-2-2.سبک و شیوه جغرافی‌نگاری ابن حوقل 122

3-2-3.نوع شناسی  جغرافی‌نگاری ابن حوقل 123

3-2-3-1.جغرافیای نجومی و ریاضی 123

3-2-3-2.جغرافیای اقتصادی 123

3-2-3-3.جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 125

3-2-3-4.جغرافیای انسانی 126

3-2-4.منابع اطلاعاتی ابن حوقل 127

3-2-4-1.منابع مکتوب 127

3-2-4-2.منابع دیداری 131

3-2-4-3.منابع شنیداری 133

3-2-5. ویژگی‌های جغرافی‌نگاری ابن حوقل 134

3-2-5-1.آوردن نقشه 135

3-2-5-2 .واحدهای مسافت 135

3-2-5-3.توجه به واژگان فارسی 136

3-2-5-4. خردگرایی(پرهیز از عجایب‌نگاری) 137

3-2-5-5 .نگرش مذهبی و کلامی 137

3-3. جغرافیا‌نگاری مقدسی 139

3-3-1.نظری به زندگی  مقدسی و کتاب او 139

3-3-2.سبک و شیوه جغرافی‌نگاری مقدسی 141

3-3-3.نوع شناسی جغرافی‌نگاری ابن حوقل 142

3-3-3-1.جغرافیای نجومی و ریاضی 142

3-3-3-2.جغرافیای اقتصادی 143

3-3-3-3.جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 143

3-3-3-4.جغرافیای انسانی 145

3-3-4.منابع اطلاعاتی مقدسی 146

3-3-4-1.منابع مکتوب 146

3-3-4-2.منابع دیداری 147

3-3-4-3.منابع شنیداری 148

3-3-5. ویژگی‌های جغرافی‌نگاری مقدسی 149

3-3-5-1.آوردن نقشه 149

3-3-5-2.واحدهای مسافت 150

3-3-5-3.خردگرایی(پرهیز از عجایب‌نگاری) 151

3-3-5-4.نقدگرایی 154

3-3-5-5.توجه به ایران و فرهنگ ایرانی 156

3-3-5-6.نگرش مذهبی و کلامی 156

فصل سوم: زندگی، زمانه و سبک جغرافی‌نگاری جغرافی‌دانان برگزیده قرن‌های ششم (سبک سیسیل) و هفتم (سبک معجم‌نگاری) ... 163

4-1. جغرافیا‌نگاری ادریسی 165

4-1-1.نظری به زندگی ادریسی و کتاب او 165

4-1-2.سبک و شیوه جغرافی‌نگاری ادریسی 168

4-1-3.نوع شناسی جغرافی‌نگاری ادریسی 169

4-1-3-1.جغرافیای نجومی و ریاضی 169

4-1-3-2.جغرافیای اقتصادی 169

4-1-3-3.جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 170

4-1-3-4.جغرافیای انسانی 171

4-1-4.منابع اطلاعاتی ادریسی 172

4-1-4-1.منابع مکتوب 172

4-1-4-2.منابع دیداری 174

4-1-4-3.منابع شنیداری 175

4-1-5.ویژگی‌های جغرافی‌نگاری ادریسی 175

4-1-5-1.استفاده از نقشه 175

4-1-5-2.واحدهای مسافت 177

4-1-5-3.دوری از خردگرایی(عجایب‌نگاری) 178

4-1-5-4.نگرش مذهبی 180

4-2. جغرافیا‌نگاری یاقوت حموی 180

4-2-1.نظری به زندگی یاقوت و کتاب او 180

4-2-2. سبک و شیوه جغرافی‌نگاری یاقوت حموی 183

4-2-3.نوع شناسی جغرافی‌نگاری یاقوت حموی 185

4-2-3-1.جغرافیای نجومی و ریاضی 185

4-2-3-2.جغرافیای اقتصادی 186

4-2-3-3.جغرافیای مذهبی و فرقه‌ای 188

4-2-3-4.جغرافیای انسانی 189

4-2-4.منابع اطلاعاتی یاقوت حموی 190

4-2-4-1.منابع مکتوب 190

4-2-4-2.منابع دیداری 190

4-2-4-3.منابع شنیداری 191

4-2-5.ویژگی‌های جغرافی‌نگاری یاقوت حموی 191

4-2-5-1.استفاده از نقشه 191

4-2-5-2.واحدهای مسافت 192

4-2-5-3.بازتاب تهاجم مغول به ایران 192

4-2-5-4.خردگرایی 195

4-2-5-5.نقدگرایی 197

4-2-5-6.مشیّت‌گرایی 198

4-2-5-7.نگرش مذهبی 198

4-3. جغرافیانگاری زکریای قزوینی 199

4-3-1.نظری به زندگی زکریای قزوینی و کتاب او 199

4-3-2.سبک و شیوه جغرافی‌نگاری زکریای قزوینی 200

4-3-3.نوع شناسی  جغرافی‌نگاری زکریای قزوینی 201

4-3-3-1.جغرافیای نجومی و ریاضی 201

4-3-3-2.جغرافیای اقتصادی 202

4-3-3-3.جغرافیای مذهبی 204

4-3-3-4.جغرافیای انسانی 204

4-3-4.منابع اطلاعاتی قزوینی 205

4-3-4-1.منابع مکتوب 205

4-3-4-2.منابع دیداری 206

4-3-4-3.منابع شنیداری 206

4-3-5.ویژگی‌های جغرافی‌نگاری زکریای قزوینی 207

4-3-5-1.استفاده از نقشه 207

4-3-5-2.واحدهای مسافت 207

4-3-5-3.بازتاب تهاجم مغول به ایران 207

4-3-5-4. دوری از خردگرایی 208

4-3-5-5. هویت میهنی (توجه به ایران و فرهنگ ایرانی) 210

4-3-5-6.نگرش مذهبی 211

فصل چهارم: اوضاع اجتماعی در متون جغرافی‌نگاری؛ تداوم- دگرگونی 219

نتیجه‌گیری 229

کتابنامه 233